دریاچه زریوار بزرگترین دریاچه آب شیرین ایران ( البته اگر هامون در سیستان را به حساب نیاوریم ) و یکی از زیباترین دریاچه های آب شیرین در جهان است .حجم تقريبی درياچه حدود 30 ميليون مترمكعب برآورد گردیده. محيط نيزارهای اطراف درياچه حدود 5/22 كيلومتر مي‌باشد.رطوبت نسبي برابر 4/59 درصد است. آب درياچه، شيرين و از تعدادی چشمه‌های كف‌جوش و نزولات جوی تأمين می‌گردد. 

درياچه زريوار به دليل نيزارهاي اطراف و همچنين انواع گياهان آبزی و حاشيه‌ایی از جمله بارهنگ آبی، هزاران نی، نيلوفر آبی، نی، لويی، جگن، بزواش، نعناع و گندميان زيستگاه مناسبی براي انواع جانداران از جمله ماهيان، پرندگان و پستانداران مي‌باشد.
انواع پرندگان بومی شامل: اردك سرسبز، خوتكا، چنگر،گيلار، پرستوي دريايي و انواع كشيم از بوميان درياچه‌ زريوار می‌باشد كه در سالهاي اخير به علت شلوغی درياچه و ورود افراد محلی با مشكل مواجه گشته‌اند. گونه‌هايی از كشيم، گيلار، اردك سرسبز، انواع حواصيل، كاكايی و پرستوی درياچه‌ایی را می‌توان در تمام فصول سال مشاهده نمود.
اين درياچه در فاصله تقریباَ دو كيلومتري شمال غربی شهر مريوان و در ارتفاع 1250 متري از سطح دريا قرار گرفته است. حجم تقريبی آب حدود 30 ميليون متر مكعب برآورد شده است. درياچه زريبار بدليل نيزارهاي اطراف و همچنين انواع گياهان آبزي و حاشيه‌اي از جمله بارهنگ آبي، هزارني، نيلوفر آبي، ني، لويی، جگن، بزواش، نعناع و گندميان زيستگاه مناسبی براي انواع جانداران از جمله ماهيان، پرندگان و پستانداران مي‌باشد. پرندگان مانند: اردك سرسبز، خوتكا، چنگر، گيلار، پرستوي دريايي و انواع كشيم از بوميان درياچه زريبار مي‌باشد. گونه‌هايي از كشيم، گيلار، اردك سرسبز، انواع حواصيل، كاكايی و پرستوي درياچه‌ایی را می توان در تمام فصول سال مشاهده نمود. همچنين گونه‌هاي بومي از قبيل سياه ماهي خالدار، سياه ماهي معمولي، عروس ماهي، مارماهي و گونه‌هاي رها شده شامل كپور معمولي، كپور آينه‌ایی، فيتوفاك، آمور سفيد، كپور سرگنده مي‌باشد بر اساس تحقيقات بعمل آمده 5 گونه پلانكتون گياهی و 17 گونه پلانكتون جانوري در درياچه شناسايی گرديده است. پستاندارانی كه در محدود درياچه زريبار زندگی می‌كنند شامل: سگ آبی، روباه، گرگ، خوك وحشی، خرگوش و نوعی گربه وحشی می‌باشد .

افسانه دریاچه زریوار مریوان

 در زمان حاکم ستمگری به نام  فیله قوس ، روزی درویشی سوار بر الاغ  به همراه  همسرش  از نزدیکی  شهر عبور می کنند  که توسط ماموران  حاکم دستگیر و به  شهر آورده می شوند  اهالی شهر و ماموران آنها را شکنجه و اذیت می کنند  و زیر ضربات شلاق  مجبور به انجام  کارهای مشقت بار می نمایند  تا جایی که  دم الاغ  یعنی تنها سرمایه ی درویش  کنده می شود  و زن حامله اش  نیز فرزندی  را که در شکم دارد  سقط می نماید  . درویش  که دیگر  تاب تحمل  این همه شکنجه را ندارد  نزد حاکم رفته و  داد سخن  می دهد  اما حاکم  او را مورد تمسخر قرار می دهد  و درویش آزرده خاطر می شود و دلشکسته بالای  بلندای کوهی  در ضلع  شرقی  شهر می رو د  و در آنجا  با خدای خویش  شروع  به راز و نیاز  می کند  و از دست  آن ستمگر  به بارگاه خداوند  پناه می برد  و آن شهر و مردمش را نفرین می کند و می گوید سرم را از سجده بر نمی دارم تا شهر را با آب یکسان نکنی و این قوم ظالم را نابود نفرمایی  و چنین می شود و اکنون مزار آن درویش ، در پای کوه نظاره گر دریاچه  فعلی زریوار است .

این افسانه  نشانه هایی از یک رویداد  تاریخی را در خود  دارد   چنانچه  درون  مایه آن  نفرت  مردم از  غاصبان را  نشان می دهد  و این پیام را می رساند که  جور و  ستم  پایدار نمی ماند  همچنین در این افسانه از فیله قوس  حاکم ستمگر نام آمده که  (فیله قوس )  معرب  واژه ی یونانی  فیلیوپس است  و کوهی که  مشرف  بر شرق دریاچه  است هنوز  نام  (قه لای  فیله قوس  ) را بر تارک خود دارد  و اینها گویای حضور نامبارک  یونانیان در کردستان بوده و ما را به یاد  غارتگری های  اسکندر  فرزند  فیلیپوس  می اندازد .

دریاچه زریوار  قرن ها است که حیات و آبادانی را  را به مریوان  سرسبز بخشیده  است  همواره  نظاره گر  این سرزمین  حادثه خیز بوده  و با شادی ها و دردها ی  جانگاه  مردمانش  شریک گشته  و همچون  میراثی  ارزشمند  بخش هایی از هویت و تاریخ  ما را در دل خود  حفظ کرده است .

رودها

رودخانه‌های فرعی و اصلی متعددی در منطقه مریوان وجود دارد. رودخانه‌هاي فرعی شهرستان مريوان در سه مسير عمده چشمه‌ي گردلانه زريبار و دوآب جریان يافته و نهايتاً با ملحق‌شدن به همديگر رودخانه‌ سيروان را تشكيل می‌دهند .رودخانه‌هاي مهم مريوان عبارتند از: 

رودخانه قزلچه‌سو از كوههاي شمال مريوان سرچشمه گرفته و به طرف غرب جريان دارد و با اجرای پروژه بند انحرافی و احداث كانال حد روز به طول 6/5 كيلومتر قسمتی از آب آن رودخانه وارد درياچه‌ي زريبار شده و مابقی پس از پيمودن مسافتی در حدود 15 كيلومتر به خاك عراق مي‌ريزد. مساحت حوزه‌ی آن 108 كيلومتر مربع است. 

رودخانه‌ گاران كه از كوههاي سرشيو مریوان سرچشمه گرفته و در محلي به نام دوآوان در نزديك روستاي تفلی (از توابع شهرستان سروآباد) با رودخانه‌ي رزاو به هم پيوسته و به رودخانه‌ي سيروان ملحق و در نهايت به خاك عراق مي‌ريزد. سر شاخه‌ي دیگر رودخانه‌ي گاران از كوههاي سياناو، زريبار و عصرآباد سرچشمه می‌گيرد. 

  رودخانه‌ كوماسی كه از كوههاي سرشيو و كلاترزان سرچشمه گرفته و سپس به رودخانه‌ همیشه خروشان و زیبای سيروان پيوسته و به خاك عراق می‌ريزد. 

رودخانه عصرآباد كه از راه‌هاي اطراف روستای عصرآباد سرچشمه می‌گيرد و پس از پيوستن به رودخانه سيروان به خاك عراق مي‌ريزد. 

رودخانه بايوه (بناوه‌سوته) كه از كوه‌های بايوه سرچشمه گرفته و پس از پيوستن به رودخانه زاب در شهرستان بانه به خاك عراق مي‌ريزد. 

شهرستان مريوان داراي 59 ميليون متر مكعب منابع آب زيرزمينی بوده و ميزان روان آب سطحی آن در حدود 2087 ميليون متر مكعب است.

منطقه‌ پوشيده از درخت مريوان شديداً تحت تأثير جريانها مديترانه‌ایی قرار دارد و به علت كوهستانی‌بودن و برخورد اين جريان ها ريزشهای جوی‌ زيادي ايجاد می‌شود. جريانهای آب و هوايي متأثر از اقيانوس اطلس و دريای مديترانه كه عامل عمده‌ي ريزش‌های كشور است ضمن عبور ازمنطقه و برخورد با كوههاي زاگرس بخشی از رطوبت خود را به صورت باران و برف از دست می‌دهد. ميزان متوسط ريزش‌هاي جوي 800 تا 850 ميلي‌ليتر در سال گزارش شده است. بطور كلي آب و هواي مريوان سرد و كوهستانی متمايل به معتدل سرد و حتي مديترانه‌ایی است. در طول 33 سال گذشته سردترين ماه سال دی و گرم‌ترين ماه تير ماه بوده است. ريزش برف و باران در اين شهرستان، باعث گرديده كه این منطقه‌ يكی از پرآب‌ترين مناطق غرب كشور باشد. 
 در كتاب حديقه ناصري نوشته ميرزا شكرالله سنندجی آمده است كه در سال 1281هجري شمسي يعني حدود 102 سال پيش در زمان حكومت سلسله قاجاريه ، به امر ناصر الدين شاه در دو هزار قدمي درياچه زريوار (زريبار )قلعه نظامي بسيار مستحكمي ساخته شد . يك سال بعد به امر حاج فرهاد ميرزا معتمدالدوله عموي ناصر الدين شاه بر وسعت آن افزوده شد . اين قلعه نظامي به نام ً قلعه شاه آباد ً موسوم گرديد . در كنار قلعه نظامی و به دستور فرهاد ميرزا قصبه ایی احداث گرديد و چند خانوار از طوايف و سادات به آنجا كوچ كردند كه براي آسايش و بهداشت مردم و نظاميان مستقر در قلعه دستور داد يك باب حمام و يك باب مسجد در كنار همديگر بنا نمايند . براي تامين آب آشاميدني مردم ، حمام و مسجد و قلعه نظامی از دره اي كه در شمال شهر فعلی مريوان و قريه دار سيران (يكي از روستاهاي قديمی مريوان كه از دوران زنديه آباد بوده و هم اكنون يكي از محلات شهر مريوان می باشد ) و در دامنه كوه ًفيلقوس ً (فه يله قوس ) قرار دارد چند رشته قنات ايجاد كردند و آب جاری اين قناتها به داخل يك حوض نسبتاً بزرگ مي ريخت و به سه شعبه تقسيم مي گرديد . 

دو شعبه براي حمام و مسجد و يك شعبه براي قلعه نظامی در نظر گرفته شد . مردم نيز از آب حوض استفاده مي كردند . دره مذكور از همان تاريخ تا كنون به دره فرهاد (دول فرهاد ) مشهور است . بهر حال پس از انقراض سلسله قاجاريه و روي كار آمدن سلسله پهلوي نام قلعه شاه آباد ً به ً دژ شاهپور ً مبدل گشت (غريبي، ابراهيم ،1378) . احداث اين قلعه مسجد و حمام و قنات مبناي شهر فعلي مريوان مي باشد .  مي توان گفت در واقع مريوان اسم شهر روستا يا مكان خاصي نبوده بلكه به منطقه حاصلخيز و نسبتاً وسيعي اطلاق مي شده است . اين منطقه همواره از اهميت استراتژيك ويژه برخوردار بوده است . همجواري با كشور عراق ، ترددها ، و تحركات نيروهاي نظامي دو كشور، حاصلخيزي ، وفور آب و محصولات كشاورزي و نيز وجود درياچه آب شيرين باعث توجه حكمرانان و سلاطين شده است . 

در بررسي متون تاريخي مي توان شاهد درگيري ها و تاخت و تاز هاي متعدد و لشكر كشي هاي آنها در دشت مريوان بود . وجود قلاع متعدد و مستحكم نشان دهنده همين موضوع است . يكي از اين قلعه ها كه بعداً به قلعه مريوان (قه لاي مريوان ) معروف گشت ، قلعه هلو خان (قه لاي هه لوخان ) است كه جزء چهار قلعه مشهور ي است كه در زمان حكمراني اردلانها بر كردستانات در دوره صفويه بر روي كوهي كه مشرف و مسلط به دشت و شهر فعلي مريوان مي باشد ساخته شد . بعد ها د ركنار اين قلعه ، به دستور امير حمزه بابان ( بابانها از طوايف و حكمرانان كرد مي باشند) مسجدي با آجرهاي قرمز رنگ ساختند كه به مسجد سرخ (مزگه وته سوره) مشهور شد . آثار اين مسجد ، قلعه زندان ، آب انبار و مدفن امام مسجد (شيخ احمد ابن الا نبار النعيمي ) هنوز بر جاست. در اين مسجد بزرگاني همچون ملا ابوبكر مصنف چوري به تدريس پرداختند . از آنجا كه منطقه مريوان غالباً محل تاخت و تاز بوده اين قلعه ، مسجد و ساير اماكن آن هميشه توسط مهاجمان تخريب و بعداً اصلاح و مرمت مي شد . تا اينكه به دستور شاه صفی كلاً تخريب گرديد . 

تا قبل از احداث قلعه شاه آباد ( دژشاهپور ) در سال 1281 هجري شمسي در زمان قاجاريه ، به استثناي قريه دارسيران (يكي از محلات فعلي شهر مريوان) تقربياً محل فعلي شهر مريوان خالي از سكنه و پوشيده از درختان جنگلي بوده است و تنها بعد از سال 1281 هجري بود كه با احداث قلعه ، مسجد ، حمام و مهاجرت تعدادي از طوايف كرد و ايجاد بناهاي مسكوني و انجام امور زراعی و باغی ، ساكنين توانستند بصورت دايمي در اين مكان بمانند و كم كم خدمات دولتي مانند مرز باني ، پست ، مدرسه و شهرداري گسترش يافت . بعنوان مثال در سال 1334 براي اولين بار در شهر مريوان با اعتبارات دولتي دبستان و دبيرستان فرخي احداث گرديد . دو سال بعد شهرداري و در سال 1338 دو حلقه چاه آب حفر و در سال 1339 موتورهاي پمپاژ آب نصب گرديد و در سال 1340 اولين موتور برق در مريوان به كار افتاد . د رهر حال مريوان د ر50 سال گذشته دهي كوچك با چهار خيابان خاكي و تعدادي مغازه بود . تنها جاده مواصلاتي جاده قديمي و خاكي گاران (در محور سنندج ـ مريوان ) بود . تقريباً با توسعه اين جاده و امكان تردد خودروهاي مسافركشي و باري و خروج و ورود كالا بود كه مريوان مورد توجه قرار گرفت (غريبي ، ابراهيم ، 1378). 

  در باره وجه تسميه مريوان گفته اند مريوان دراصل مرويان بوده است . چون اين منطقه داراي محصولات جنگلي مانند مازوج ، كتيرا و گز درختي بوده و عدایی براي تجارت اين قبيل محصولات به اين منطقه آمده كه گويا اهل ًمروً بوده اند و در همين محل ساكن شده اند. لذا ، اين منطقه را ً مرويان ً خوانده كه به مرور زمان به مريوان تغيير نام پيدا كرده است . نيز گفته اند چون درياچه (زريبار ) باتلاقي بوده و در نتيجه انواع مرغان آبي مهاجر در فصول مختلف به منطقه كوچ كرده اند و در زبان كردي به مرغابي ً مراوي ً گفته مي شود لذا منطقه بنامً مراويان ً (جاي مرغابی ها ) موسوم گرديد كه در نتيجه گذشت زمان به مريوان تغيير يافته است . همچنين آمده است عده اي از مراوانيان پس از شكست و انقراض حكومت اموي در بغداد گريخته و در اين محل سكني گزيدند . لذا اين منطقه را ًمروانيان ً نام نهادند كه بر اثر مرور زمان به مريوان تغيير يافته است . اما نقل است كه در متون قديمي مريوان را "مهروان" متشكل از دو واژه ًمهر ً و "وان ً به معني "جايگاه مهر" نوشته اند . بعضي ديگر مريوان را به مروان به حكم عرب منسوب مي دانند(سازمان ملي جوانان ،1380 ). در هر حال، در گذشته هنگام صدور قباله جات و ذكر محل تولد در موقع صدور شناسنامه از دو كلمه ً مهروان ً و ً دژشاهپور ً استفاده شده است .

 شهرستان مريوان از جمله شهرستانهايي در استان كردستان است كه در دهه‌ي 60 به دليل جنگ تحميلي و حوادث ناشي از آن و در دهه‌ي 70 به دليل دستيابي و خريد و فروش كالاهاي خارجي و داخلي و داير شدن بازارچه مرزي، تغييرات جمعيتي چشمگيري داشته است. اين تغييرات جمعيتي مشتمل بر مهاجرت ساكنين روستاهاي مرزي و شهر مريوان به ساير نقاط شهرستان‌ و استان در زمان جنگ تحميلي و برگشت آنان و نيز مهاجرت عده‌ي بسياري از شهرها و استانهاي همجوار به شهر مريوان، روستاي كاني‌دينار و جوجه‌سازي و روستاهاي حاشيه‌ي درياچه‌ي زريبار بدلیل مبادلات مرزی مجاز و غیرمجاز و پتانسیل های گردشگری مي‌باشد. 

 براساس آخرین آمار در سرشماری سال 85 کل جمعیت 153271 بوده است. که 74327 نفر زن و 78944 نفر مرد می باشند. از کل این تعداد در حدود 93686 نفر جمعیت شهری و 59585 نفر جمعیت روستایی می باشند.بر اساس این آمار 20921 نفر افراد زیر بیست سال می باشند که 10196 نفر زن و 10725 نفر مرد می باشند
  منطقه‌ مريوان با ريزش باران ساليانه بين 800-700 ميليمتر از مهمترين کانون های باران‌خيز كشور است. متوسط دماي سه ماهه تابستان ـ كه فصل اصلي گردشگري است ـ بين 4/21 تا1/25 درجه است. كه به اين ترتيب مناسب‌ترين دما براي گردشگران محسوب مي‌شود (دماي استاندارد 25 ـ 20 درجه). ريزش نزولات زمستاني به صورت برف ، امكان يخ‌بستن سطح درياچه در سال‌هاي سرد و تعدد روزهاي آفتابي در پاييز و زمستان از دیگر سو، شاخص‌هاي بسيار مناسبي براي گسترش گردشگري زمستاني (برفي و يخي) مي‌باشد. 

بيلان آبي درياچه نشان مي‌دهد كه مساحت محدود حوزه آبريز درياچه معادل 9/87 كيلومتر مربع و متوسط آبدهي سالانه‌ي درياچه در حدود 7/42 ميليون مترمكعب (36/1 متر مكعب در ثانيه) مي‌باشد.

محورهاي گردشگري 

محور مريوان ـ پارك ساحلي 

محور مريوان ـ باشماق (بازارچه‌ي مرزي)

محور ساحل غربي

وجود روستاهاي قديمي با ساكنين بومي ويژگي‌هاي اجتماعي و فرهنگي و زباني و آئيني آنها، قابليت شکل گيري محور بسيار فعال از شمال (روستاي برده‌رشه) تا جنوب (روستاي ني) را دارد، بسياري از خدمات مورد نياز گردشگران و به ويژه طرح كاشانه در روستاهاي هفتگانه غرب درياچه تقويت محور ارتباطي موجود در راستاي توسعه‌ي فعاليت‌هاي تفريحي نظير پياده‌روي، پيك نیک ،دوچرخه‌سواري، ديدار از روستاها، پاكسازي محيط روستاها از فضولات حيواني و زباله‌ها و جمع‌آوري سيستماتيك فاضلابهاي روستايي، احياء معماري بومي و كلاً جذب گردشگران به محيط‌هاي روستائي و جلب مشاركت روستائيان در روند توسعه‌ي گردشگري منطقه در طرح پيش‌بيني شده است. 

محور سد خاكي

سد خاكي موجود در جنوب درياچه علاوه بر اهداف فني، از نظر توسعه‌ي گردشگري نيز قابليت جديدي محسوب مي‌شود. اين سد با ايجاد ديدگاه مناسب با چشم‌اندازهاي متنوع نسبت به درياچه، شهر مريوان، روستاهاي غرب درياچه و اراضي، قابليت‌هاي نويني براي گردشگري و ايجاد محور پياده با امكان توقف و مكث روي سد پديد آورده است. 

محورهاي كوه‌پيمايي، سواركاري و دوچرخه‌سواري كوهستان

علاوه بر محورهاي گردشگري عمومي براي امكان استفاده‌ي جوانان و ورزشكاران و بهره‌گيري از طبيعت زيباي كوهستان زريوار، مجموعه‌اي از مسيرهاي پياده‌روي و كوه‌پيمايي، سواركاري، دوچرخه‌سواري كوهستاني در ارتفاعات شرقي و غربي درياچه، طراحي شده است.

مراكز و مجموعه‌هاي گردشگري 

مجتمع پارك ساحلي زريوار: مهمترين و يا شايد تنها مجموعه‌ي گردشگري موجود در زريوار مجموعه‌ي پارك ساحلي و تپه‌ي مشرف به آن مي‌باشد. در طرح‌ پيشنهادي مجموعه‌ي پارك ساحلي و تپه‌ي مشرف به آن در قالب سه مجموعه‌ي مرتبط، لکن داراي هويت مستقل كالبدي و عملكردي ارائه شده است.
مجموعه‌هاي سازماندهي شده‌ي مجتمع پارك ساحلي عبارتند از:
1- پارك شهري و مراكز فرهنگي و خدماتي 2- پارك ساحلي (بلوار ساحلي) 3- مجموعه‌ي خدماتي پذيرائي و اقامتي روي تپه.

 کاستی های مریوان